اين كتاب هم از نظر تاريخي وهم از نظر علمي حائز كمال اهميت است ، زيرا : قديمترين كتاب فقهى شيعه است كه متعرض مسائل خلافي شده وأقوال مختلفهء در آن مسائل را بيان داشته ، وبعلاوة فقه شيعهء اماميه را براساس محكم وحججي قوى بنا نهاده است . وفقهاء متأخر چون « شيخ طوسي » و « علامه حلى » وديگران از اين روش پيروى كرده ، وتأليفات فقهى خود را بر اين پايه استوار داشته‌اند . در اين كتاب « شريف مرتضى » برخى از تأليفات خود را مانند « مسائل أبى عبد اللّه بن التبان » « 1 » و « مسائل الخلاف » « 2 » و « مسائل أهل الموصل » « 3 » و « المسائل الطرابلسيات » « 4 » و « أصول الفقه » « 5 » نام برده است . سيد مرتضى « انتصار » را پس از سال 420 تأليف كرده است « 6 » . 2 - « الناصريات » : اين كتاب بر 207 مسألهء فقهى واعتقادي مشتمل است وسيد مرتضى آنرا در مقام شرح ونقد وتسديد فقه جد خود « حسن اطروش » صاحب « ديلم » و « طبرستان » تأليف كرده است . صاحب أدب المرتضى گويد : « معروف است كه « حسن اطروش » زيدي بوده ، ولى بسيارى از علماء اماميه أو را شيعهء اثنا عشرى ميدانند ، وبرحسب آنچه از همين رساله بدست ميآيد أو امامي اثنا عشرى نبوده ، زيرا در بيشتر مسائل فرعى ، وبسيارى از مسائل اعتقادي برخلاف مذهب اماميه حكم كرده است » وبراي اثبات نظر خود به مسألهء 205 و 207 استشهاد كرده است « 7 » . اين كتاب به سال 1276 ه در ضمن « الجوامع الفقهية » در إيران چاپ شده ، واز اين لحاظ حائز اهميت است كه أولا مذهب « الناصر » ودعوت أو را در بلاد ديلم بيان داشته ، وثانيا مذاهب مختلفه خصوصا مذهب زيدي واثنا عشرى را در يك جا جمع كرده است . در اين كتاب نيز بعضي از مؤلفات خود را از جمله : « كتاب الخلاف » « 8 » و « مسائل أصول الفقه » « 9 » و « العدد » « 10 » و « تنزيه الأنبياء » « 11 » نام برده است .

--> ( 1 ) - ص 5 . ( 2 ) - ص 6 و 84 . ( 3 ) - ص 11 و 82 و 120 . ( 4 ) - ص 62 . ( 5 ) - ص 121 . ( 6 ) - رجوع شود به صفحهء 5 كه به جواب مسائل أهل موصل حوالت داده وخود گويد : در سال 420 وارد شده است . ( 7 ) - رجوع شود به أدب المرتضى ص 65 - 66 و 134 - 135 . ( 8 ) - ص 2 و 3 ومسألهء 24 ، 25 ، 34 ، 35 ، 46 . ( 9 ) - مسألهء 81 و 137 . ( 10 ) - مسألهء 127 . ( 11 ) - مسألهء 205 .